Evcilik Oynamıyor, Nesneye Takılıyor, Oyunu Nasıl Başlatmalı?

Soru

Çocuğumla karşılıklı evcilik oyunu oynayamıyorum, neredeyse imkânsız. Yaklaşık 2 yıldır özel eğitim alıyor ve süreç doğal öğretimle ilerledi. Ancak oyun başlar başlamaz nesneye takılıp sallamaya geçiyor. Ben de onunla birlikte sallayarak iletişim kurmaya çalışıyorum ama bu kez davranış daha da yoğunlaşıyor ve bitmiyor. Bu durumda ne önerirsiniz?

Uzman Cevabı

Burada küçük ama kritik bir ayrım var: Davranışa katılmak her zaman iletişimi artırmaz; bazen davranışı güçlendirir. Sizin eşlik ettiğiniz “sallama”, şu an kızınız için en güçlü uyarıcı gibi görünüyor; siz katıldıkça bu davranışın süresi ve yoğunluğu artıyor.

Hedefimiz “evcilik oynatmak” değil, önce paylaşılan dikkat ve karşılıklılığı kurmak, sonra oyunu adım adım genişletmek olmalı. Doğrudan sembolik oyuna (evcilik) geçmek çoğu çocuk için erken bir beklenti olabilir.

Uygulamada daha işlevsel ilerleyen bir yol:

• Sallamaya eşlik etmeyi sınırlayın, yapı verin:
  Tamamen katılmak yerine “kısa süre + net bitiş” kullanın.
  “3 kez sallayıp bırakıyoruz.” (sayarak) → sonra oyuncak sizde kalır ve bir sonraki adıma geçilir.
  Amaç: Davranışı uzatmak değil, kontrol altına almak.
• Yüksek motivasyonlu ama yönlendirilebilir oyuncaklar seçin:
  Tekrarı sonsuz olan nesneler (ip, kapak, gevşek parçalar) yerine başlat-durdur içeren oyuncaklar: balon, baloncuk, arabayı rampadan kaydırma, fırlat-at, topu kutuya atma gibi.
• “Bekletme ve başlatma” fırsatı oluşturun:
  Oyuncağı siz kontrol edin. Çocuk size bakmadan/işaret etmeden/tek kelime söylemeden devam etmeyin.
  (Göz teması, işaret, tek kelime → hemen ödül: oyun devam)
• Tek adımlı, tekrar edilebilir oyunlar kurun:
  Önce karşılıklılık: “ben atıyorum – sen atıyorsun”, “ben koyuyorum – sen koyuyorsun.”
  Bu kurulmadan evcilik zor gelir.
• Dil yükünü azaltın, modeli net verin:
  “At – al”, “koy – al”, “git – geldi” gibi kısa ifadeler. Uzun cümleler yerine ritmik ve tekrar eden dil.
• Sembolik oyuna köprü kurun (mikro adımlar):
  Arabayı sadece sürmek yerine:
  “git → çarp → dur → tamir” (2–3 aşamalı mini senaryo)
  Başardıkça tek bir yeni adım ekleyin. Evcilik en sona gelir.
• Sallama için “yer ve zaman” tanımlayın:
  Tamamen yasaklamak yerine sınırlandırın: “Şimdi 10 saniye sallama, sonra oyun.”
  Görsel zamanlayıcı/geri sayım işe yarar. Süre bitince tutarlı şekilde geçiş yapın.
• Döngüyü kapatın:
  Oyun kısa olsun ama biten bir oyun olsun. “Bitti” işareti verin, alkış/mini ödülle kapatın. Bitmeyen aktiviteler tekrar davranışına kayar.
• Sizin katılımınızın değeri:
  Siz oyuna girdiğinizde oyunun yönü sizde olmalı. Çocuk sizi oyuna değil, siz çocuğu oyuna çekmelisiniz.

Eğer eşlik ettiğinizde davranış artıyorsa, bu sizin yanlış yaptığınız anlamına gelmez; sadece kullandığınız stratejinin bu çocuk için pekiştirici olduğu anlamına gelir. Bu durumda stratejiyi değiştirip yapı, süre ve başlatma-bekleme üzerine gitmek gerekir.

Gerekirse eğitim aldığınız ekipten “ortak dikkat → karşılıklı oyun → sembolik oyun” basamaklarına göre yazılı bir plan isteyin ve seans içinde sizinle canlı modelleme yapmalarını talep edin. Ev ortamına genelleme için bu çok fark yaratır. Kurumlarımızdan destek, terapi ve görüş alabilirsiniz.