Özel Gereksinimli Öğrencilerde Öğretim Tasarımı

Özel Eğitimde Doğrusal ve Spiral Yaklaşım

Özel eğitim, bireysel farklılıkların en yoğun biçimde dikkate alınması gereken eğitim alanlarından biridir. Öğrencilerin bilişsel, sosyal, duygusal ve fiziksel özelliklerine göre planlanan öğretim süreçlerinde kullanılan yaklaşım, öğrenme başarısını doğrudan etkilemektedir. Bu bağlamda öğretim programlarının yapılandırılmasında iki temel model öne çıkar: doğrusal yaklaşım ve spiral yaklaşım. Bu makalede, söz konusu iki yaklaşım özel eğitim bağlamında kuramsal olarak ele alınacak ve uygulamaya dönük örneklerle açıklanacaktır.

1. Doğrusal Yaklaşım

 Tanım ve Kuramsal Temel

Doğrusal yaklaşım, öğrenme içeriğinin basitten karmaşığa, kolaydan zora doğru tek yönlü ve sıralı biçimde ilerlediği öğretim modelidir. Konular arasında hiyerarşik bir yapı vardır; bir basamak öğrenilmeden diğerine geçilmez. Bu yaklaşım özellikle davranışçı öğrenme kuramına dayanmaktadır.

Bu modelin temelleri, özellikle B. F. Skinner’ın programlı öğretim anlayışına dayanmaktadır. Küçük adımlar, pekiştirme ve sistematik ilerleme doğrusal yaklaşımın temel özelliklerindendir.

Özel Eğitimde Doğrusal Yaklaşımın Özellikleri

• Öğretim basamaklara ayrılır.

• Her basamak ölçülebilir ve gözlenebilir hedef içerir.

• Ön koşul öğrenmeler önemlidir.

• Sık tekrar ve pekiştirme kullanılır.

• Performans temelli değerlendirme yapılır.

Bu yapı özellikle zihinsel yetersizlik, özgül öğrenme güçlüğü ve otizm spektrum bozukluğu olan öğrenciler için oldukça etkilidir.

Uygulama Örneği

Örnek: Matematikte Toplama Öğretimi (Hafif Düzey Zihinsel Yetersizlik)

1. Rakamları tanıma

2. Nesne eşleme

3. Tek basamaklı toplama

4. Eldesiz iki basamaklı toplama

Öğrenci, her aşamada %80 başarı göstermeden bir sonraki aşamaya geçmez. Öğretmen somut materyaller (boncuk, blok vb.) kullanır ve her doğru cevapta sözel pekiştireç verir.

Bu süreçte öğrenme basamakları birbirine bağlıdır; bir aşamadaki eksiklik tüm süreci etkileyebilir. Bu nedenle doğrusal yaklaşım sistematik ve kontrollü bir ilerleme sağlar.

2. Spiral Yaklaşım

Tanım ve Kuramsal Temel

Spiral yaklaşım, bir konunun farklı zamanlarda, giderek artan derinlik ve karmaşıklık düzeyinde tekrar ele alınmasını öngören öğretim modelidir. Öğrenme doğrusal değil döngüseldir; bilgiler genişletilerek yeniden yapılandırılır.

Bu yaklaşımın kuramsal temeli bilişsel öğrenme kuramına dayanır ve özellikle Jerome Bruner tarafından geliştirilmiştir. Bruner’e göre her konu, uygun düzenleme ile her yaş düzeyinde öğretilebilir.

Özel Eğitimde Spiral Yaklaşımın Özellikleri

• Konular belirli aralıklarla tekrar edilir.

• Her tekrar daha üst düzey düşünme gerektirir.

• Ön bilgi aktive edilir.

• Kavramsal derinlik artar.

• Genelleme ve kalıcılık desteklenir.

Spiral yaklaşım özellikle dil ve iletişim becerileri, sosyal beceriler ve yaşam becerileri öğretiminde etkilidir.

Uygulama Örneği

Örnek: Para Kavramının Öğretimi (Otizm Spektrum Bozukluğu)

1. Aşama (Somut Tanıma):
Madeni paraları ayırt etme.

2. Aşama (Temel Kullanım):
5 TL ile 5 TL’lik ürünü eşleştirme.

3. Aşama (Genişletilmiş Kullanım):
Farklı fiyatları karşılaştırma.

4. Aşama (Gerçek Yaşam Uygulaması):
Markette alışveriş yapma ve para üstü kontrolü.

Her aşamada konu yeniden ele alınır ancak daha karmaşık hale getirilir. Öğrenci önce somut, sonra yarı somut, ardından soyut düzeye geçer.

3. Doğrusal ve Spiral Yaklaşımın Karşılaştırılması

4. Özel Eğitimde Hangi Yaklaşım Daha Etkilidir?

Bu sorunun tek bir cevabı yoktur. Öğrencinin yetersizlik türü, hazırbulunuşluk düzeyi ve hedeflenen beceri türü belirleyicidir.

• Temel akademik becerilerde (okuma-yazma, işlem becerileri) doğrusal yaklaşım daha işlevseldir.

• Genelleme gerektiren yaşam becerilerinde spiral yaklaşım daha etkilidir.

• Çoğu özel eğitim uygulamasında iki yaklaşım birlikte kullanılmaktadır (hibrit model).

Bolluca Ailesi Diyor ki

Özel eğitimde öğretim planlaması, bireyselleştirilmiş eğitim programı (BEP) çerçevesinde yapılmalıdır. Doğrusal yaklaşım, yapılandırılmış ve sistematik öğretim sunarken; spiral yaklaşım kalıcılığı ve kavramsal derinliği destekler.

Etkili bir özel eğitim uygulaması, öğrencinin bireysel özelliklerine göre bu iki yaklaşımı dengeli ve bilinçli biçimde kullanmalıdır. Böylece hem beceri kazandırma hem de öğrenmenin genellenmesi sağlanabilir.

Detaylı bilgi almak ve randevu oluşturmak için şubelerimizle iletişime geçebilirsiniz:

İstanbul – Arnavutköy Bolluca ve Dilkem Şubelerimiz
 0212 685 10 13

İstanbul – Gaziosmanpaşa ve Bayrampaşa Şirin Çocuk ve Dilkem Şubemiz
 0212 537 61 60

Uzman kadromuzla çocuklarımızın gelişim yolculuğunda yanınızdayız.